Milli Eğitim Bakanlığı takvimine göre 2026-2027 eğitim öğretim yılı 14 Eylül’de başlıyor; uyum eğitimleri ise 7 Eylül’de. Takvim netleştiği andan itibaren pek çok evde adı konmamış bir gerilim yükseliyor: çocuklar huysuzlanıyor, ebeveynler kısa devre yapıyor, ağustos sonu bir türlü keyifli geçmiyor. Bu huzursuzluğun ana nedeni çoğu zaman okulun kendisi değildir. Zihin, yaklaşan bir değişimi önceden yaşamaya çalışır — ve bu prova, olayın kendisinden daha yorucu olabilir.
Neden asıl zorlanma okul açılmadan önce yaşanır?
Psikolojide buna beklenti kaygısı (anticipatory anxiety) denir. Tehdit henüz ortada yokken zihin olası senaryoları tek tek sahneler: “Sınıfta kimseyi tanımayacak”, “Yine sabahları savaş çıkacak”, “Geçen yılki gibi olursa ne yaparım?” Beyin bu provaları gerçek bir olaymış gibi işler; kalp hızlanır, uyku bozulur, sinirlilik artar. Yani okul açılmadan haftalar önce yorulan sinir sistemi, aslında henüz yaşanmamış bir günü defalarca yaşamıştır.
İkinci etken belirsizlik toleransı. Yaz, kuralları gevşek bir dönemdir; eylül ise net bir yapı getirir. Arada kalan bu üç hafta hem eski rutinin bittiği hem yenisinin başlamadığı bir boşluktur. Belirsizliğe tahammülü düşük olan çocuk ve yetişkinlerde bu boşluk doğrudan kaygıya dönüşür.
Üçüncüsü biyolojik: yaz boyunca geç yatıp geç kalkan bir bedenin sirkadiyen ritmi kaymıştır. Uykusu bölünen bir çocuk daha çabuk ağlar, daha çabuk öfkelenir. Bunu “okul istemiyor” diye okumak yerine “henüz saati dönmedi” diye okumak, sorunu çok daha çözülebilir hale getirir.
Buna bir de klasik bilişsel çarpıtmalar eşlik eder: felaketleştirme (“uyum sağlayamayacak”), zihin okuma (“öğretmeni onu sevmeyecek”), aşırı genelleme (“geçen yıl zor geçti, bu yıl da öyle olacak”). Bu düşünceler kesin bilgi gibi hissettirir; oysa hepsi tahmindir.
Çocuğun kaygısı gerçekten çocuğun mu?
Aile içi kaygı nadiren tek kişilik kalır. Duygusal bulaşma, bir kişinin tedirginliğinin ses tonu, yüz ifadesi ve tempo üzerinden diğerlerine geçmesidir. Küçük çocuklar durumun tehlikeli olup olmadığını anlamak için önce bakım verenin yüzüne bakar — buna sosyal referans alma denir. Ebeveyn okul konusunu her açtığında sesi geriliyorsa, çocuk “demek ki korkulacak bir şey var” bilgisini alır.
Sosyal öğrenme kuramının söylediği de budur: çocuk anlatılanı değil, gözlenen tutumu öğrenir. Bu yüzden ağustos sonunda en işe yarayan müdahale çoğu zaman çocuğa yönelik değil, evin genel tonuna yöneliktir. Sakin, öngörülebilir bir yetişkin çocuk için düzenleyici bir dış sinir sistemi gibi çalışır.
Bu üç hafta nasıl geçirilirse daha yumuşak olur?
- Rutini kademeli kaydırın. Uyku ve kalkış saatini her iki günde 15-20 dakika öne almak, bir gecede yapılan ani geçişten çok daha az sarsıcıdır.
- Belirsizliği somutlaştırın. Okulun yolunu birlikte yürümek, çantayı önceden hazırlamak, sınıf ve öğretmen bilgisini öğrenmek kaygıyı besleyen boşluğu kapatır.
- Duyguyu geçersiz kılmayın. “Korkacak ne var?” yerine “Yeni bir şeye başlarken hem heyecan hem tedirginlik olması çok normal” demek, çocuğa duygusunu adlandırma alanı açar.
- Kaçınmayı büyütmeyin. Zorlayan konuyu hiç konuşmamak kısa vadede rahatlatır, uzun vadede kaygıyı büyütür. Kısa ve sakin konuşmalar, uzun ikna denemelerinden daha etkilidir.
- Kendi ajandanızı da hazırlayın. Eylülde işi, düzeni, servis saati değişen yetişkinin kaygısı da gerçektir ve bakım gerektirir.
Klinik gözlem
Klinik pratikte her ağustos sonu benzer bir örüntü karşımıza çıkar: aileler “çocuğumda bir sorun var” diyerek geliyor, ancak konuşma ilerledikçe evde herkesin aynı belirsizliği paylaştığı ortaya çıkıyor. Anne uyum sürecinden endişeli, baba sabah trafiğinden gergin, çocuk bu gerginliği okulun kendisine ait bir tehlike olarak okuyor. Rutin birkaç hafta önce yumuşakça kurulduğunda ve yetişkinlerin kendi kaygısı adlandırıldığında, çocuğun “okul korkusu” dediğimiz tablonun büyük bölümünün eylülün ikinci haftasında kendiliğinden hafiflediğini sıklıkla görüyorum.
Ne zaman destek almak anlamlı olur?
Geçiş dönemi tedirginliği beklenen bir tepkidir. Ancak huzursuzluk okul başladıktan sonra da sürüyorsa, karın ağrısı ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar tekrarlıyorsa, uyku ve iştah belirgin biçimde bozulduysa, çocuk okula gitmeyi düzenli olarak reddediyorsa ya da tablo ailenin günlük işleyişini bozuyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur. Kaygı bozuklukları ve okul reddi, uygun yaklaşımlarla üzerinde çalışılabilen alanlardır. Bu konuda Kadıköy anksiyete terapisi sayfasındaki bilgiler yol gösterici olabilir; aile içi işleyişin öne çıktığı durumlarda ise aile terapisi değerlendirilebilir. Randevu ve çalışma biçimi için Kadıköy psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.
Bilgilendirme Notu: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişiye özel değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez. Yazıda gündemdeki bir olay hakkında hiçbir kişiye yönelik değerlendirme yapılmamış, yalnızca genel psikolojik örüntüler ele alınmıştır. Kendinizde veya çocuğunuzda süregelen zorlanma fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir.
Berkay Ateş
Uzman Klinik Psikolog
Bağdat Caddesi, Hasan Ali Yücel Sk. No:35 Kat:3 Daire:8, Kadıköy / İstanbul
0531 668 50 64