Bazı maddeler ya da tekrar eden davranışlar zamanla bedende uyum geliştirebilir. Bu uyum, kişinin başlangıçta aldığı etkiyi zamanla daha az hissetmesine ve aynı etkiye yaklaşmak için daha sık ya da daha yoğun bir kullanıma yönelmesine yol açabilir.
Kullanımı azaltmak ya da bırakmak denendiğinde ise bazı kişilerde rahatsızlık, gerginlik, uyku ve iştah düzeninde değişimler, odaklanma güçlüğü veya huzursuzluk gibi zorlayıcı deneyimler ortaya çıkabilir. Bu durum, “yeniden kullanırsam rahatlarım” düşüncesini güçlendirerek döngüyü sürdürebilir. Böylece kişi kısa vadede rahatlama yaşasa da uzun vadede kontrol duygusu zayıflayabilir ve kullanım giderek daha merkezi bir hale gelebilir.
Bedensel uyum önemli bir parçadır; ancak bağımlılık çoğu zaman tek bir nedenle açıklanmaz. Günlük rutinler, stres düzeyi, çevresel ipuçları, sosyal ilişkiler ve kişinin kendini yatıştırma biçimleri bu süreçte belirleyici rol oynar.
BAĞIMLILIK: PSİKOLOJİK BAĞLILIK VE DUYGUSAL İHTİYAÇLAR
Bazı durumlarda bedensel bir zorunluluk olmasa bile kişi, bir maddeye ya da davranışa duygusal rahatlama sağladığı için yönelmeye başlayabilir. Kaygı, yalnızlık, öfke, sıkışmışlık, yetersizlik hissi veya yoğun stres gibi duygular yükseldiğinde, kısa vadeli bir “iyi gelme” deneyimi kişiyi aynı davranışı tekrar etmeye itebilir.
Bu noktada iki süreç sık görülür:
Rahatlatıcı sonucun öğrenilmesi: Kişi davranışı tekrarladıkça “bunu yaparsam rahatlarım” beklentisi güçlenir.
Zor duygulardan kaçınma: Rahatsız edici duygu ve düşüncelerle yüzleşmek yerine, anlık kaçış sağlayan seçeneğe yönelmek daha kolay hale gelir.
Zaman içinde kişi, aslında çeşitli ihtiyaçlarını (rahatlama, güvenlik, aidiyet, kontrol, kendini iyi hissetme) tek bir yöntemle karşılamaya çalıştığında seçenekleri azalabilir. Danışmanlık sürecinde hedef, bu döngüyü besleyen tetikleyicileri fark etmek, kişinin duygu düzenleme becerilerini güçlendirmek, sağlıklı alternatifler geliştirmek ve günlük hayatta uygulanabilir bir değişim planı oluşturmaktır.